Przyjeżdżam wieczorem. Dochodzi ósma. Z pociągu relacji Katowice – Wisła wysypuje się dwudziestu, może dwudziestu pięciu pasażerów, turystów, uczniów, mieszkańców stałych – po nauce i robocie w Ustroniu, Skoczowie, Cieszynie.
Nie pada, więc co mi tam, na nogach przemierzam trasę krótką, niecałe cztery kilometry.
Droga pnie się łagodnie w górę. Plecak nie jest specjalnie obciążony, nic mi nie grozi. W niecałą godzinę jestem na miejscu.
Pensjonat Małgosi i Piotra z drewna zbudowany. Dalej, po schodach, wspinać się nie muszę, dostaję parter i uśmiech właścicieli. Szczery, życzliwy, uprzejmy: – jeżeli będzie trzeba podrzucimy samochodem. Czuję, że jestem w dobrym miejscu.
Śpię przy otwartym oknie, żeby chłonąć przyrodę i w dzień, i w nocy. Z rana pierwsza wstaje mgła. Leniwie, ociąga się, pełza, przesłania zbocza, rozchodzi się, odsłaniając tajemnice okolicznej przyrody. Przyrody Jawornika. Doliny i szlaków górskich ukrytych w drzewostanie, który zaczyna powoli przybierać barwy jesieni. Ale póki co świat najbliższy jeszcze się zieleni.
Na parkingu kilka samochodów. Rejestracje polskie i pojedyncze z Czechii i Niemiec. Mgła schodzi, więc ruszają. Mają mapę, plan dziennego wędrowania, a Czesi także psa na smyczy. Sznaucer miniaturowy, członek rodziny, górski wędrowiec. Wędrują po terenach beskidzkiej Wisły, jeszcze nie wiedząc, że jest to miasto o światowym wymiarze, większe na przykład od Paryża, który rozłożył się na powierzchni 105,4 km kw., natomiast granice Wisły to 110, 1 km kwadratowych. Dobrze wiedzieć na początek, gdzie się poruszamy!!!
Nieoczekiwany projekt
Apartamenty Soszów w Jaworniku czekają na turystów chwilowych, kilkudniowych, weekendowych. Ja czekam na zmianę pogody. Deszczu wystarczy. W każdym pokoju zestaw turystycznych prospektów, map, opracowań. W centrum wszystkich Wisła. Wisła w kontekście historycznym i dzisiaj. Z tych map rodzą się opowieści i tęsknoty – za Koniakowem, Istebną, Kubalonką, za Wisłą Malinką ze skocznią Adama Małysza, Wisłą Głębcami, gdzie medalista mistrzostw świata i igrzysk olimpijskich zbudował dom, gdzie mieszka, skąd sławi sporty zimowe, oczywiście ze skokami na pierwszym miejscu.
Przeglądam te kolorowe, promocyjne materiały, gdy podchodzi do mnie właściciel pensjonatu z książką autorstwa Andrzeja Drobika „Wisła w sensie magicznym” z podtytułem Nieturystyczny Przewodnik po Wiśle Jerzego Pilcha. Czy może to mnie zainteresuje? Trafia w sedno! Jerzy Pilch i Wisła – to jest temat. Zostawił polskiej literaturze swoje serce, w nim Wisłę, miasto, z którego wyszedł w świat, do którego wracał i znów wyjeżdżał. Powroty, rozstania, na dłużej. Kraków, potem Warszawa – jak gdyby po drodze jego życia. W Wiśle i nad Wisłą. Do zapoznania się, przeczytania, oczytania, by z nudów w dzień deszczowy nie gapić się w telewizor. Ale jest jeszcze coś innego, coś, co dla pasjonata literatury staje się prawdziwą perełką.
- Tu, w Jaworniku, blisko nas, mieszkają dwie kuzynki Jerzego Pilcha – współwłaściciel pensjonatu mówi o tym, co wie, a ja nie wiem. - Między tymi domami z ciemnymi dachami jest jeden z ceglanym. Dobrze je wszystkie widać, nawet w deszczu. Tam, w tym z ceglanym dachem, te panie mieszkają! Blisko. Główną drogą w kierunku Wisły. Mały spacer....
Biorę głęboki oddech. Szperam w pamięci, przed oczami mam trzeci od góry regał mojej domowej biblioteczki. „Pod Mocnym Aniołem”, „Spis cudzołożnic”, „Moje pierwsze samobójstwo”, Dziennik, Drugi Dziennik, Trzeci Dziennik, „Narty Ojca Świętego”, „Zuza albo czas oddalenia”, „Inne ochoty”, inne tytuły. Do tego ogólnopolska nagroda Nike. Ekstraklasa literatury.
Przewraca się koncepcja wypoczynku
Wyjechałem daleko od wielu spraw na kilka dni, może tydzień. Dochodzę do wniosku wcale nie karkołomnego, że można wypoczywać, pisząc. Już wiele razy słyszałem podpowiedź: pisz, Boguś, pisz. Jak więc może być inaczej? Wszystko inne nieważne, bierze w łeb. Oczywiście nie porzucam Czantorii, Koniakowa, Istebnej – wszędzie tam coś zostawiłem z młodzieńczych lat, czasów narciarskiego uporu na Palenicy w Jaszowcu, na Czantorii, gdzie kusiła trasa trudna, po lewej stronie od wyciągu, z kościoła w Koniakowie, gdzie piękna muzyka rozbrzmiewała, o dreszcze przyprawiając. Choć to inna historia, warto o niej zdań kilka napisać.
- Mój dziadek wybudował kościół, a kiedy biskup zapytał, jaką chce zapłatę, to powiedział, że bardzo prosi, żeby biskup zafundował organy do tego kościoła pod wezwaniem św. Bartłomieja w Koniakowie – mówi wnuczka donatora Maria Kobarska. - Grał na nich dziadek i ojciec, a ja śpiewałam z moją siostrą na chórze. Dziadek posadził dęby przy kościele, a moja mama co roku przynosiła dwa duże, kwitnące kaktusy.
Wspomniany epizod nie łączy się w żaden sposób z opowieścią o Jerzym Pilchu z Wisły, dowodzi jednak, że pamięć o wydarzeniach odległych staje się symbolem tożsamości miejsc, z którymi łączą się niezwykłe opowieści.Tak samo pamięć o wyjątkowym pisarzu z Wisły – Jerzym Pilchu.
Dwie siostry
Wanda i Danuta z Wisły, Doliny Jawornika, to kuzynki Jerzego Pilcha. Ojciec Jerzego, Władysław Pilch miał kilka sióstr, oprócz Bronisławy były też Helena, Anna, Ewa. Obie panie uważają, że było ich więcej. Miał też brata Jerzego - o czym w dalszej części tej relacji. Mieszkał Władysław z żoną Wandą w Dolinie Jawornika, gdzie główny trakt, tam był jego stary dom rodzinny. Dziś na jego miejscu jest nowy, w nim mieszka córka Bronisławy Wanda z mężem i swoją rodziną, pod numerem 47. Danuta, częsty gość siostrzanej rodziny mieszka ze swoimi także w Wiśle. Słucham ich opowieści, przede wszystkim związanych z Jerzym, sławnym pisarzem, symbolem Wisły. Rodzinne koligacje mogłyby zająć – bez przesady – kilkadziesiąt stron. Wiele na ten temat pisze Andrzej Drobik w Nieturystycznym przewodniku po Wiśle Jerzego Pilcha.
- Bronisława, czyli nasza matka, była matką chrzestną Jurka, naszego pisarza – dorzuca Wanda, a Danuta potwierdza, kiwając głową. - Dla nas Jurek Pilch to kuzyn, można powiedzieć, że brat cioteczny.
Danuta i Wanda, mieszkają w Wiśle. Krystyna i Helena ruszyły w świat.
Jedna siostra mieszka w Niemczech, a druga w Stanach.
Jak to dzieciaki
- Jeśli chodzi o Jurka, to jakichś specjalnych relacji myśmy tu nie mieli, bo on więcej przebywał w Wiśle. W Wiśle, u swojej babci Czyżowej. Tutaj tylko przyjeżdżali na takie odwiedziny, no to żeśmy tu tylko, jak w gospodarstwie. Gdzieś my tu pobiegali, pobawili się z nim, jak to dzieciaki. Jednak nie było tak, że tutaj często przebywał. Czy imieniny, czy urodziny, czy jakieś święta – nie pamiętam takich okoliczności. Prawdę mówiąc w Wiśle mieszkał tylko przez pierwszych dziesięć lat. W Wiśle, gdy przebywał u babci Czyżowej, chodził do szkoły, a rodzice raz w tygodniu wracali z Krakowa, gdzie pracowali i studiowali. W Wiśle miał swoich kolegów, kumpli z podwórka. Grali w piłkę, biegali, na rowerze jeździli. Wszystko to działo się w pobliżu ośrodka przygotowań olimpijskich, przy stowarzyszeniu Start. Bardzo przeżywał swoją przeprowadzkę do Krakowa. Wiadomo, dziesięcioletni chłopiec tęsknił za swoim życiem w Wiśle, za babcią Czyżową. To było dla niego straszne – uważa Danuta. - Gdy sięgam pamięcią, prawdę mówiąc, nie było między nami jakiejś większej zażyłości. Pilchowie przyjeżdżali z Krakowa na wakacje, na urlop, zatrzymywali się z reguły u babci Czyżowej.
Obie siostry z Wisły Jawornika
dziś mają swoje rodziny. Danuta Podżorska i Wanda Dołowy, kuzynki Jerzego Pilcha, znają doskonale jego twórczość. Książki zostały przeczytane, a gdy przyjeżdżał na wieczory autorskie, starały się być zawsze, gdzie tylko takie spotkania w Wiśle organizowano.
Dusza towarzystwa
Wracał w rodzinne strony, bywał tu i tam. Był duszą towarzystwa. Wieczory literackie podkreślały wieloznaczność tego słowa. Rozwijać poszczególne frazy na czynniki pierwsze to zbyt prostackie zajęcie. Jak pisze Andrzej Drobik: „...w Wiśle, w sensie magicznym, picie było wyjątkowe. Wybaczało się je, zmywało się winy alkoholowe ciężką robotą, luterskim etosem pracy. Pilch w swoich spowiedziach sięgał do grzechów pokoleń, picie w Wiśle w sensie literackim było fundamentalne i pokoleniowe...”
Wędrując w cieniu Pilcha
trzeba oswoić się z Pilchową skłonnością do zmiany nazw – Beskidy dla niego to Granatowe Góry, Barania Góra to Bawola Góra, a Wisła to Sigła. Czytając felietony czy powieści, trzeba się przyzwyczaić i nie szukać łatwego potwierdzenia w mapach. Gdy miał 10 lat, Wisła otrzymała prawa miejskie (1962), co oznacza, że Jerzy Pilch urodził się na wsi. Administracyjna decyzja była dla niego bez znaczenia. Wisła, ludzie Wisły, rodzina Wisły – i tyle.
Na szlaku wędrówek w cieniu pisarza powinien pojawić się dworzec Wisła Uzdrowisko. Okazały budynek w centrum miasta, nie sposób go pominąć. Stąd wyjeżdżał, do Krakowa na studia, do pracy, do pisania, do Warszawy do pracy i twórczości, tu wracał. Bywał w Hotelu „Piast”, gdzie długo, długo przed nim, jako pisarzem, gościli m.in. Witold Gombrowicz czy Maria Konopnicka. Do Domu Zdrojowego biegał uczeń Jurek Pilch po niedzielnej szkółce na seanse filmowe, gdzie działało wówczas kino „Marzenie” a dziś w szklanej osłonie stoi postać z autentycznej czekolady zrobiona: Adam Małysz. Docieramy do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, najstarszego kościoła w mieście z XIX w. - styl klasycystyczny – gdzie, jako luteranin, do końca swoich dni opłacał podatki. Dziś ewangelików w Wiśle jest ok. 6000, katolików – 2000. Tu, na marginesie, ciekawa dygresja pochodząca ze zbioru opowieści i felietonów pt. „Widok z mojego boksu”. Jerzy Pilch wyszukuje perełki z czasów pracy w „Tygodniku Powszechnym”. Żeby była jasność sprawy, o kim mowa słowo wstępne redaktor Marian Stala tytułuje Luter z „Tygodnika”. A potem już wspomnienia Jerzego Pilcha. W jednym z nich pt. „Mgła nad Łopuszną” pisze tak: „...Kiedy Tischner przychodził do „Tygodnika Powszechnego”, siadał zawsze w sekretariacie naprzeciw pani Kasi i wtedy na ogół ospałe redakcyjne życie ulegało wzmożeniu (…) Nawet sławna... – swego czasu gwiazda korekty oraz marketingu – na sam widok kapłana mobilizowała się pod względem cielesnym, co było swoistym paradoksem, bo przecież to ona (miała wyłącznie ten atrybut) bywała źródłem tego typu mobilizacji. Słowem: skoro Tischner działał nawet na..., jest to niezbity dowód, że działał on na wszystkich (...)Tak jest: był Józef Tischner wybitnym kapłanem, filozofem, publicystą, mędrcem i pisarzem. Jego imponujący dorobek jest i będzie miarą jego wielkości (…) Był popularny i powszechnie znany, niektórzy powiadali, nadmiernie (…) Pewnego razu w „Tygodniku” podszedł do mnie i powiedział: „Wy mi się, kurwa, lutrze czy kalwinie, coraz bardziej podobacie”. Zaznawszy takiej chwały schyliłem się wtedy kornie i zapytałem – Czy ksiądz profesor mógłby mi to dać na piśmie? - Przynieś kartkę, odparł i nie bez głębokiego zadowolenia z własnej samowoli, niczego nie pomijając, utrwalił miłe mi zdanie na piśmie, dla wzmożenia efektu złożył pod tą frazą podpis: Józef Tischner. Oprawiłem rzecz jasna ten tekst i powiesiłem na ścianie w moim boksie w „Tygodniku”...
Na głównym trakcie, spacerniaku ul. 1 Maja, w płyty chodnika umocowano historię miasta Beskidów i dawnego Księstwa Cieszyńskiego. Idąc tym szlakiem w kierunku kościoła ewangelickiego spoglądamy jeszcze na płyty sławiące beskidzkich olimpijczyków. Dochodzimy wkrótce do obelisku, blisko Domu Zborowego. Na obelisku tablica z napisem: Pamięci Wiślanina ks. gen. Adama Pilcha 1965 – 2010, Kapelana Ewangelickiego Duszpasterstwa Wojskowego zmarłego tragicznie w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem w dniu 10 kwietnia 2010 r. „Czy żyjemy, czy umieramy, Pańscy jesteśmy” (Rz. 14,8)
Gróniczek
cmentarz ewangelicki, powstał w 1819 roku. Na wzgórzu ze wspaniałym widokiem ulokowała go parafia ewangelicka w Wiśle, a ziemię ofiarowała rodzina Pilchów. Odwiedzał to miejsce pisarz, bo to miejsce to kolejny symbol Wisły. Jak pisze Andrzej Drobik wszyscy, którzy odeszli spoczywają na najbardziej luterskiej z luterskich nekropolii. Tu znajdziemy też potwierdzenie, że rodziny Pilchów, Cieślarów, Bujaków, Podżorskich dominowały w Wiśle. Cała historia Wisły na jednym wzgórzu. Jest grób ks. Michała Kupferschmidta, założyciela cmentarza; spoczywa tam Bogumił Hoff, odkrywca Wisły, jego syn Bogdan, który kontynuował działalność ojca, jest tu grób Andrzeja Wantuły, biskupa Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce, przyjaciela Pilchów i wielu wiślańskich rodzin, jest grób Stanisława Hadyny, kompozytora i założyciela zespołu pieśni i tańca „Śląsk”, Jana Sztwiertni, genialnego kompozytora, który zginął w obozie Mauthausen-Gusen. Spoczywają nauczyciele, lekarze, budowniczy, działacze, wójtowie, chłopi i chłopki, mężowie i żony, rodzice i dzieci.
Smutna puenta tej cmentarnej impresji zawiera się w słowach reportera Andrzeja Drobika: jest grób Starego Kubicy i babki Zofii Pilch, jest grób Babki Czyżowej i Naczelnika Poczty, w 1996 roku spoczął tu ojciec Jerzego Pilcha – Władysław Pilch, a w 2010 r. matka Wanda. Brakuje jednego grobu.
Jest gdzie indziej, na zupełnie innym cmentarzu. Dodajmy - w Kielcach, blisko Gór Świętokrzyskich. Innych gór. Daleko od Beskidów.
- Ale jego miejsce jest dla niego tu i właśnie nam tego brakuje – uważają kuzynki Wanda i Danuta. - Nie potrafimy tego zrozumieć. On wrośnięty w Wisłę. Tak tutaj z Wisłą jak rzadko kto. Tak, na Gróniczku. My tam chodzimy kwiaty przynosić, podlewać, bo tam cała nasza rodzina i jego przodkowie. Przychodzą ludzie, przyjeżdżają z daleka i pytają, gdzie tu leży Jerzy Pilch? Znajdują grób Jerzego Pilcha, ale to jego wujek ma swój grób – Jerzy Pilch, młodszy brat Władysława.
Zmarł w maju 2020 r. Czy nagle? Kto go znał, śledził na bieżąco działalność literacką, wie, że od lat zmagał się z chorobami. Najpierw alkoholową, później z chorobą Parkinsona. Zmarł w Kielcach i to właśnie tam jest pochowany. Jak już wspominały kuzynki Jerzego sporo osób w Wiśle do dziś nie umie się z tym pogodzić.
Czy pisarz tak chciał?
„...Zakopać się w bólu, zaszyć się w Wiśle – pisze Jerzy Pilch, a nie jest to ostatnia wola, cytat pochodzi z Dziennika - przepaść w głębi fotela, w pokoju kominkowym, siedzieć nieruchomo, całkowicie nieruchomo, odganiać od siebie myśl o jakimkolwiek ruchu czy geście, o samym ruchu czy geście nie wspominając nawet. Gapić się na góry, ale wcale ich nie widzieć, rozpuszczać się, wtapiać w oparcie, znikać jak – nie przymierzając – liryk lozański; ściśle rzecz ujmując, jak zawartość pewnego liryku lozańskiego. Czytać co Czechow – nie omijając słowa ból – napisał o bólu. Czytać i przytaczać z lekka maniakalnie...”
Tekst i fot. Bogumił Drogorób
Fot. Mural upamiętniający Jerzego Pilcha znajduje się w Wiśle na ścianie budynku przy Placu B. Hoffa 3. Autorką projektu i wykonania jest Joanna Kałdan-Dudys, przy współpracy z Antonim Paprotnym.
Fot. Archiwum rodzinne. Od lewej Karol Cieślar – mąż Bronisławy z córką Krystyną, mama Bronisławy – Zofia Pilch, Bronisława Cieślar z Wandą i Wanda Pilch – mama Jerzego. Troje dzieci to: Danuta, Jurek (w okularach) późniejszy pisarz i Helena.

Napisz komentarz
Komentarze