Wieś na uboczu świata. Orali ziemię, koń pług ciągnął, lemiesz napotykał kamień. Oracz odrzucał go, a po pracy zbierał i poskładał, z całego pola, na skraj. Teraz jadą traktorem. Pług mocny, w kilka lemieszy. Więcej kamieni. Też leżą na skraju.
- Wie gdzie jest ta wieś? - strażak z orkiestry OSP, rzucony w swej grze na helikonie w inne strony, pyta.
- Nie wiem – odpowiadam, choć wiem, gdzie ta wieś, tylko po co kończyć rozmowę?
- To jest tam, gdzie woda do góry płynie, a las sięga do nieba – tłumaczy filozoficznie.
- Kawał drogi, pewnie tam – wyciągam z premedytacją rękę w złym kierunku.
- Tam – strażak OSP przesuwa ją, jak drogowskaz, bardziej na północ.
- No to wszystko jasne...
- No jasne!
Z miasta nad Drwęcą, na Wysoczyźnie Chełmińskiej jadę w lewo, pod górę. Mijam stary pegeer ze starą gorzelnią i starym kominem. Jadę drogą asfaltową, to znowu bitą. Pagórkowatym szlakiem pól, zieleni nabierających. Jadę prosto w promienie słońca, w kwietniowy błękit nieba. W górę i w dół. Aż wyłoni się kościelna wieża, a przy szosie pojawi się dębowy krzyż, otoczony kamiennym, metrowym ogrodzeniem. Od krzyża w prawo, polną drogą.
Psy szczekają. Na końcu wsi, w gospodarstwie, na podwórku. Nie zajadle, ale wystarczająco głośno, żeby Jan, człowiek z kamienia, przestał na chwilę bić młotkiem i podniósł głowę.
- No już, wystarczy – ucisza psy.
- Widziałem krzyż przy drodze i kamienie – mówię.
- No tak, to moja robota – podnosi się z kolan i przeczesuje palcami rzadkie, siwe włosy. - Dość niedawno, ale jest historia tego krzyża, do której dołożyłem kamienie. Od siebie.
Słucham rodzinnej opowieści. Ojciec Jana zmarł w II wojnę światową. Dziadek też. W bliskim czasie ich pochował. Dziadek, bo był stary, ojciec, bo zachorował. Niemcy wzięli go na dwa dni, bo nie oddał dubeltówki, a był myśliwym. Dwa dni spania na betonie wystarczyło. Wyszli rodzinnie z tej wojny z ranami bolesnymi, głębokimi, ale w większości przeżyli. I na tę okoliczność, że jakoś przeżyli, postanowili postawić krzyż przy drodze. Na swojej ziemi. Jan zabrał się ochoczo. W krótkim czasie krzyż stanął. W miejscu, gdzie kiedyś stała figurka, którą Niemcy zniszczyli.
Krzyż stanął. Krótko też po tym przyjechali z powiatu, z rady narodowej. Niby katolicy, a nie spodobało się im. Janowy krzyż im stanął na drodze do świata, który chcieli urządzić inaczej. Bez Boga i symboli. Poszedł Jan do proboszcza zapytać, co teraz? Gotowy był na własną wojnę, ale kapłan doradził, żeby nie dawać im powodu. Zniszczą ciebie, rodzinę, gospodarkę. Posłuchał.
Przyjechali raz jeszcze, ci z powiatu. Psy ich obszczekały, pogoniły, ale krzyża już nie było. Zaniósł go Jan na cmentarz, jak radził proboszcz. Szedł jak Chrystus przed ukrzyżowaniem, a drobny pijaczek zostawił swoje nawyki i podbiegł ze łzami w oczach, żeby pomóc. Jak Szymon z Cyreny.
Minął czas smuty, szarości i brudu. Nadszedł nowy czas dla Polski. Jeszcze latem osiemdziesiątego dziewiątego Jan dźwignął się z siedzenia na przyzbie i postawił krzyż w tym samym miejscu, dębowy. Ten z cmentarza. Otoczył go polnymi kamieniami, zgrabnie przyciętymi, celnymi uderzeniami młotka. Świat się zmienił.
Był już stary, ale pamięć niezawodna. Ile wtedy miał lat? Przywołuje dokładnie opowieść rodzinną z roku 1934.
- Z dziadkiem strzelałem kamienie. Duże głazy. Dziadek wykuwał otwór, a ja biegałem z dzbanuszkiem i wodą polewałem. Potem do tego przyszedł lont, proch, cegłą zatłuczony. Dziadek podpalił i w nogi. Inni też strzelali z kamieni, gromadząc w ten sposób budulec. Mój dziadek Stefan robił to najlepiej.
Kamienie, głazy, bagna, górki, pagórki, pierze unoszące się na podwórkach – tak więc kiedyś, za dawnych czasów, o których opowiadano wieczorami – wyglądała wieś. Tak ją opisywał dziadek Jana i taką opowieść Jan zapamiętał. Taką przekazał swoim synom. Z kamieni najpierw oborę dziadek postawił, potem dom, w którym Jan, po rozbudowie zamieszkał. Na cześć dziadka wyrzeźbił drewnianą tabliczkę z datą 1904 rok. Powiesił w centralnym miejscu.
Codzienność wsi to praca w polu. Był Jan jednym z lepiej wykształconych mieszkańców wioski, ukończył przedwojenne gimnazjum. A gdy zabrakło ojca, on się wziął za pracę na roli, za kółka rolnicze, zakładał bank spółdzielczy i tak było do emerytury. Dopiero wtedy wrócił do kamienia, bo wrócił sentyment.
- Małym młoteczkiem się łupie. Dookoła się opukuje. Potem trzeba uderzyć większym. I wychodzi. Jeden płat, drugi, dwucentymetrowej grubości, grubszy. Jaki chce. Trzeba tylko wiedzieć, gdzie uderzyć. I jaką siłą. Ładnie wygląda mur, obłożony kamieniem. Słupki ogrodzenia, podmurówka przy domu, wejście można obłożyć, kominek zrobić. Jak się ludzie zwiedzieli zaczęli przyjeżdżać, pytać, przedstawiać swoje projekty, dawać zlecenia. To dla kościoła się coś robiło, to na cmentarzu... Dziadkowi i ojcu pomnik wymurowałem. Należało im się. W Gdyni starszemu synowi pomogłem w budowie domu. Na Redłowie. Całe ogrodzenie to moje dzieło. Układanie, przyklejanie, fugowanie. Gdyńskie zdjęcia jako dowód jego twórczości.
Janowy warsztat na powietrzu, w rogu podwórka. Kamienie polne, większe i mniejsze. Najmniejsze ważą z pięć kilogramów, do największych trzeba chłopa. Łupanie na kolanach, z nabożeństwem do kamienia. Do tego niewiele trzeba, tylko chęci.
Kamień ma duszę i barwę. W słońcu odbija się rozmaitymi kolorami. Nie trzeba wyobraźni, żeby to zobaczyć. Wszystko zależy od tego, kto rękę położy. One szukają siebie, chcą być blisko. Opierać się o siebie, pomagać sobie. Potrafią też groźnie uderzyć.
- Robota jeszcze nikogo nie zabiła. Najgorsze choroby są od lenistwa, wygodnictwa, wylegiwania się w łóżku. Człowiek, gdy normalnie pracuje, będzie człowiekiem zdrowym. Nie przeżywać, nie palić papierosów, nie pić gorzały. Najwyżej strzemiennego. Co tu gadać – wszystko można z lekka i ostrożna.
Tę sentencję Jana, człowieka z kamienia, którą przekazują współcześnie synowie, zapisuję w reporterskim kajecie. Wracam do siebie i rozmyślam, jak wiele tajemnic kryć może w sobie kamień, każdej wielkości, o czym może zaświadczyć, o czym opowiedzieć, o czym warto pamiętać.
Wieś już daleko, a jeszcze słyszę echo toczących się kamieni, młotka stukanie. Także szczekania psów.
Tekst i fot. Bogumił Drogorób

Napisz komentarz
Komentarze