Kompozycja przenikania

Każda dziedzina sztuki może funkcjonować autonomicznie. Muzykę usłyszymy w filharmonii, sali koncertowej, dzieła sztuki malarskiej zobaczymy w muzeum, poezji słuchamy w galerii słowa, powieść czytamy siedząc w fotelu, rzeźbę podziwiamy nie tylko w plenerze. Jest także inna płaszczyzna...

Przenikanie słowa, literatury, malarstwa, witrażownictwa, rzeźby najczęściej znajdziemy w świątyniach. Tam właśnie nagromadzenie rozmaitych gatunków dzieł sztuki jest najbardziej widoczne. Gdy przyjrzymy się z uwagą obrazom, rzeźbom, witrażom dostrzeżemy nieprzypadkowe sąsiedztwo; co więcej, można odnieść wrażenie, że kościół – szczególnie dawnych epok - w najbardziej widoczny sposób gromadził idee i inspiracje artystyczne. Dodajmy do tego muzykę organową, która w zamkniętej przestrzeni świątyni potęgowała emocje, emanujące z dzieł sztuki.

W Szafarni warto być dziś, 

jutro, w bliżej nieokreślonej przyszłości. W miejscu gdzie przebywał Fryderyk Chopin, wprawdzie tylko na wakacjach a nie na plenerze twórczym, w parku należącym kiedyś do rodu Dziewanowskich, (stary drewniany dwór Dziewanowskich, w którym przebywał Chopin, został rozebrany w1910 r., a stał w głębi obecnego parku. Obecny murowany pałacyk pochodzi z 2 poł. XIX w.) jest Ośrodek Chopinowski, a w nim  muzeum poświęcone wybitnemu pianiście, kompozytorowi. Ile obrazów i dźwięków, odgłosów przyrody, kolorów krajobrazu przechował w swej pamięci? Ile z nich zainspirowało jego twórczość muzyczną?

Zainteresowała mnie galeria, informacje o poszczególnych dziełach Fryderyka Chopina, w szczególności te, gdzie w tekst wpisano obrazy, dzieła sztuki, które powstały pod wpływem twórczości muzycznej Chopina, a nawet poszczególnych utworów. Mamy więc tutaj do czynienia z klasycznymi przykładami przenikania dzieł sztuki muzycznej do wyobraźni plastycznej. Znajdujemy impresję Elżbiety Wejsflog z 2011 r. , ilustrację do koncertu fortepianowego nr 1 - akwarela i tusz na papierze. 

Władysław Jahl ilustruje etiudę c-moll op. 10 nr 12 z 1949 r.  -  akwaforta na papierze. Bardzo ciekawym pomysłem artystycznym jest dzieło Edwarda Okunia pt. Mazurek Chopina. Olej na płótnie powstał w 1911 roku jako replika własnego obrazu z 1905 r. I wreszcie jest w tej ciekawej galerii Eugeniusz Pichell, który w 1965 tworzy „Preludium deszczowe” - drzeworyt na papierze.

Muzyczno-malarskie przenikania, zaobserwowane w Szafarni, zainspirowały mnie do poszukania innych, ciekawych przykładów potwierdzających tezę, iż wszystkie gatunki sztuki współistnieją, są od siebie zależne, mogą egzystować autonomicznie i w artystycznym dialogu. 

Już w „Bogurodzicy”

w obrazie pochodzącym z z ok. VI-VII w. z Bizancjum spotykamy się z modlitwą (gr. deeisis) ikoną składającą się z trzech części – centralną postacią jest Chrystus jako Pantokrator w asyście Matki i Jana Chrzciciela w pozach wystawienniczych. Modlitwa, a więc słowo, koresponduje z obrazem. Około X w. motyw ten dotarł do Europy, a w Polsce ślad ten (ok. 1160 r.) znajdziemy w Tumie pod Łęczycą, w kolegiacie.

Bardzo popularny w średniowiecznej Europie motyw

dance macabre

możemy kojarzyć z „Rozmową Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Średniowieczny, wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny, powstały najprawdopodobniej na początku XV (przypuszcza się, że autorem mógł być Mikołaj z Mierzyńca) jest tego najlepszym przykładem. Mamy tu do czynienia z wzajemnym przenikaniem się tematu w literaturze (moralitety) oraz ikonografii (malarstwo ścienne we Francji i Niemczech) oraz cykl drzeworytów Hansa Holbeina pt. „Bilder des Todes” - Obraz śmierci.

W „Sztuce poetyckiej”

Paula Varlaina znajdujemy wyraźne inspiracje malarstwem impresjonistycznym: oczy za woalu zasłoną/dzień od żaru południa drżący. Śladem malarzy impresjonistów podąża Kazimierz Przerwa – Tetmajer w „Melodii mgieł nocnych”. Główny wysiłek twórczy poeta skupia na wydobyciu zwiewności i ulotności unoszącej się nad Czarnym Stawem Gąsienicowym mgły, która przybiera różne kształty. Aby oddać ulotne wrażenie poeta posłużył się tutaj techniką impresjonistyczną.

Z kolei Jan Kasprowicz w „Dies ire” (Dzień gniewu) pokazuje w sposób ekspresjonistyczny obraz „Sądu Ostatecznego”. Może przywodzić na myśl inspirację z obrazem Hansa Memlinga z gdańskiego kościoła Mariackiego.

Dla interpretacji „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego ważne są dwa obrazy Jana Matejki, których reprodukcje wiszą nad biurkiem Gospodarza (jednego z bohaterów dramatu). Są to „Wernyhora” i „Kościuszko pod Racławicami”. Wernyhora pojawia się po to, by zostawić Gospodarzowi złoty róg i polecenia. Natomiast drugi obraz Matejki posłużył Wyspiańskiemu do skompromitowania mitu bezpodstawnej i bezkrytycznej wiary w zbawcze działania chłopów...

Arcydzieło ekspresjonizmu

„Proces” Franza Kafki – jedną z wielu możliwych interpretacji wędrówki Józefa K. jest jej rozumienie w sensie egzystencjalnym. Wówczas oskarżony nie wiadomo przez kogo i nie wiadomo o co bohater, bezskutecznie poszukujący wyjaśnienia i ratunku, będzie przypominał postać z symbolicznego obrazu Edvarda Muncha pt. „Krzyk”. Wołanie, które rozlega się z obrazu jest właśnie takim rozpaczliwym i niemym egzystencjalnym krzykiem człowieka końca XIX w.  i początku XX w. Munch namalował w latach 1892-95 cztery obrazy pt. „Krzyk”, stosując różne techniki malarskie. Z pewnością to arcydzieło ekspresjonizmu. „Krzyk” wyprzedził „Proces” o blisko 20 lat. Jest wielce prawdopodobne, że „przeorał” intelektualną sferę życia Franza Kafki.

Czyżby ilustracja poetycka

do twórczości Józefa Chełmońskiego? Poeta z okresu międzywojennego Józef Czechowicz, niezasłużenie zapomniany, w przepięknym wierszu „Na wsi”, wpisuje się w znane nam krajobrazy uwiecznione na płótnie przez Józefa Chełmońskiego. Wsłuchajmy się w tych kilka strof:

„Siano pachnie snem/siano pachniało w dawnych snach/popołudnia wiejskie grzeją żytem/słońce dzwoni w rzekę z rozbłyskanych blach/życie – pola złotolite/ Wieczorem przez niebo pomost/ wieczór i nieszpór/mleczne krowy wracają do domostw/przeżuwać nad korytem pełnym zmierzchu...”

Autorzy przyznają się

do czerpania inspiracji z twórczości malarskich. I tak, Jarosław Iwaszkiewicz opisując „Erotyk” powołuje się na obrazy van Dycka, Wiesława Szymborska i jej „Kobiety Rubensa” już w tytule wiersza sugeruje artystyczne powinowactwo. Przyznaje, iż wiersz był inspirowany obrazami niderlandzkiego malarza, który w XVII w. wykreował na ich podstawie pewien wzorzec kobiecego piękna: nagie lub półnagie, pełne, zmysłowe. Poetka reaguje na Rubensa po swojemu, konstatując iż każda epoka ma własne...kanony piękna.

Na Petera Bruegla spogląda Stanisław Grochowiak w wierszu „Upadek Ikara”,a na Rembrandta w „Lekcji anatomii”. Tadeusz Różewicz z kolei uzasadnia tezę w „Synu marnotrawnym z obrazu Hieronima Boscha” iż jego malarstwo stanowiło inspirację dla XX-wiecznych surrealistów.

Puentując te krótkie opowieści o przenikaniu różnych gatunków sztuki, wzajemnym oddziaływaniu chciałbym powołać się na sentencję Symonidesa z Keos, przytoczoną przez Plutarcha; „Malarstwo jest milczącą poezją, a poezja mówiącym malarstwem”. A Gotthold Ephraim Lessing dodaje: „Ciała i ich widzialne cechy to właściwe przedmioty malarstwa”.

Oprac. i fot. Bogumił Drogorób