Moc ziół

Zioła, Zielarstwo, Ziołolecznictwo i Produkty Naturalne – taką tematykę przygotowali organizatorzy sympozjum, konferencji w ramach inicjatywy pn. Kujawsko-Pomorskie Centrum Zielarstwa im. Anny Wazówny. Trwała trzy dni na zamku w Golubiu-Dobrzyniu.

Brodnica oraz Golub-Dobrzyń – z tymi miejscowościami kojarzymy siostrę Zygmunta III Wazy królewnę szwedzką Annę Wazównę. Jej zainteresowania ziołami oraz ziołolecznictwem, to była nie tylko pasja czy odpoczynek od zarządzania – z nadania brata została starościną brodnicką (od 1604 r.), a od 1611 także starostwo w Golubiu było pod jej zarządem. Do końca życia związana była z naszym regionem, zmarła w Brodnicy w 1625 r. mając 57 lat. Jak pisze Alicja Saar – Kozłowska, „..była kobietą niepospolitą w swoich czasach ze względu na urodzenie, przymioty charakteru, zainteresowania i umiejętności. Interesowała się botaniką i medycyną. Hodowała rzadkie zioła, sama wytwarzała leki i poszukiwała sposobów zwalczania różnych dolegliwości...”. Ta krótka dygresja z życiorysu Anny Wazówny, w kontekście współczesnej działalności naukowej ma więc swoje uzasadnienie.

Tematyka naukowa 

sympozjum objęła wiele interesujących problemów, bliskich podstawowej idei, zarysowanej w tytule konferencji. Wśród nich m.in. zioła, zielarstwo, substancje biologicznie aktywne, surowce i produkty naturalne, fitochemia a leki, dermatologia i kosmetyki, bioanalityka – omniki, procesy technologiczne – ekstrakcja, identyfikacja i oczyszczanie, chemia gospodarcza, technologie z laboratorium do przemysłu i zagospodarowanie odpadów. 

Fot. Prof. dr hab. Bogusław Buszewski, przewodniczący Komitetu Chemii Analitycznej PAN prowadzi debatę

Skąd się biorą leki, moc ziół

- Zioła od czasów starożytnych stanowiły o możliwości leczenia wielu chorób – opisuje prof. dr Judyta Cielecka – Piontek z Katedry i Zakładu Farmakognozji Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. - Mądrość ludowa i doświadczenie w zakresie ziołolecznictwa pozwoliły na wypracowanie poprawnych schematów fitoterapii wielu schorzeń. Aktualnie surowce roślinne są rekomendowane w profilaktyce i leczeniu większości chorób cywilizacyjnych (m.in. cukrzycy, chorób sercowo-naczyniowych, zmian neurodegeneracyjnych w obrębie OUN) czy ograniczeniu rozwoju chorób o etiologii zakaźnej (im. zakażeń bakteryjnych). 

W przypadku wybranych surowców roślinnych potencjał działania związków aktywnych był tak istotny, że opracowano techniki ich izolacji z matryc roślinnych. Z czasem, po identyfikacji ich budowy chemicznej rozpoczęto ich syntezę aby sprostać zapotrzebowaniu klinicznemu. Do najbardziej znanych przykładów należą: morfina, która pierwotnie była pozyskiwana z maku lekarskiego czy atropina, która występuje naturalnie w pokrzyku wilczej jagodzie. Z pewnością podobne historie będziemy obserwować także w najbliższym czasie mając na uwadze fakt, że wykorzystujemy tylko nieznacznym stopniu potencjał leczniczy roślin. 

Bogactwo matrycy roślinnej roślin leczniczych ma także wymiar unikalnego synergii działania związków aktywnych biologicznie z różnych grup metabolitów wtórnych. W przypadku większości roślin leczniczych możemy bowiem wskazać tzw. „efekt entourage” czyli występowania wzmocnionego efektu leczniczego opartego na działaniu związków aktywnych o różnych mechanizmach aktywacji/inhibicji farmakologicznej. Dobrymi przykładami plejotropowego współdziałania związków aktywnych występujących w roślinach licznych są konopie czy chmiel. Obecność olejków eterycznych, zawierających terpeny, może znacząco zwiększać biodostępność pozostałych związków aktywnych, zwiększając także możliwość pokonywania bariery krew-mózg. 

Rozwijające się techniki ekstrakcji poparte użyciem selektywnych technik analitycznych pozwala na stosowanie przetworów roślinnych zawierających związki aktywne pochodzące z roślin leczniczych w nowych scenariuszach terapeutycznych, pozwalających na odkrywania kolejnych twarzy mocy ziół. 

Zioła w chorobach nowotworowych 

- W leczeniu chorób nowotworowych coraz częstszym zainteresowaniem wśród pacjentów onkologicznych cieszą się metody komplementarne oraz alternatywne – przedstawila dr hab. Agnieszka Feliczak – Guzik z UAM w Poznaniu. - Bazują one między innymi na stosowaniu specjalnych diet, herbat czy też preparatów ziołowych. Często bowiem pacjent onkologiczny będący w trakcie leczenia tradycyjnego poszukuje środków naturalnych, w nadziei, że wyrządzą one mniejszą szkodę dla organizmu w stosunku do leków farmakologicznych wykorzystywanych w trakcie leczenia. Znane są leki przeciwnowotworowe pochodzenia naturalnego, których efektywność i skuteczność działania zostały odpowiednio przetestowane i są stosowane klinicznie od lat. Zalicza się do nich między innymi paklitaksel wraz z jego pochodnymi otrzymywany z cisa; alkaloidy z barwinka oraz ich pochodne, np.: winkrystyna, winblastyna, winorelbina; pochodne stopkowca oraz irynotekan z kamptoteki ostrolistnej. 

Zioła lecznicze bowiem stosowane w odpowiedniej formie mogą być pomocne w złagodzeniu niektórych skutków ubocznych leczenia onkologicznego, np.: małopłytkowości; bólu; zmęczenia; depresji czy braku apetytu. W przypadku łagodzenia skutków małopłytkowości obiecujące okazały się badania eksperymentalne z wykorzystaniem dyni, papai oraz trawy pszenicznej. Związki zawarte w tych surowcach wpływają na zwiększenie liczby płytek krwi oraz na skrócenie czasu krwawienia. Z kolei w przypadku łagodzenia dolegliwości bólowych pomocne mogą okazać się substancje aktywne występujące w hakarośli rozesłanej (czarci pazur, Harpagophytum procumbens L.); wierzbie białej (Salix alba L.), złocieniu merunie (Tanacetum parthenium L.) lub kadzidłowcu (Boswellia serrata L.). 

Przyjmowanie jednak wszystkiego, co naturalne często może się okazać nieuzasadnione oraz niebezpieczne. Zioła mogą być pomocne w terapiach onkologicznych pod warunkiem ich świadomego i rozsądnego stosowania.

*

Zaprezentowano ponad 20 wykładów. Wysoki poziom dyskusji gwarantował udział 18 profesorów, naukowców z takich placówek jak Uniwersytet Medyczny w Poznaniu, Politechnika Śląska, UMK w Toruniu, Politechnika Wrocławska, Kujawsko-Pomorskie Centrum Naukowo-Technologiczne, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Instytut Zielarstwa Polskiego i Terapii Naturalnych, UAM w Poznaniu, Politechnika Bydgoska, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Lubelski Uniwersytet Medyczny, Komitet Chemii Analitycznej PAN. 

Oprac. i fot. Bogumił Drogorób